เครื่องเขิน

นายอนุพงศ์ พลประอินทร์
ผู้ผลิตงานเครื่องเขินของไทยในปัจจุบันเหลืออยู่ไม่มากนัก ถ้าจะคัดผู้ผลิตที่ดี มาตรฐานในการทำงานก็จะยิ่งเหลือน้อยรายลงไปอีก และในจำนวนที่เหลือเพียงไม่กี่รายนี้ก็อาจจะล้มเลิกได้ในไม่ช้า ทั้งนี้ก็เพราะว่าสภาพของสังคม เศรษฐกิจ และความเจริญก้าวหน้าของเทคโนโลยีได้เปลี่ยนแปลงไปมากมายหลาย สิ่งหลายอย่างที่เกิดและมิได้เข้ามามีบทบาทที่ทดแทนกันได้โดยง่าย ความนิยมชมชอบที่จะใช้สอยหรือตกแต่งประดับประดาดังอดีตได้หมดไปกับชนชั้นกลางที่ตกอยู่ภายใต้อิทธิพล และอำนาจทางเศรษฐกิจที่เอื้อและจูงใจให้กับสิ่งใหม่ ๆ มากมายกอปรกับผู้ผลิตบางส่วนหวังผลได้ในทางการค้าจะด้วยวิธีการลดขั้นตอนการผลิตหรือใช้วัสดุคุณภาพต่ำมาผลิตก็ตาม ล้วนแล้วแต่ทำความเสียหายให้เกิดขึ้นกับวงการผู้ผลิต ผู้บริโภคจนหมดความนิยมและเลิกใช้สอยไปในที่สุด
อย่างไรก็ตามก็ยังมีกลุ่มคนอีกกลุ่มหนึ่งทั้งใน และนอกประเทศที่นิยมชมชอบและพอใจที่จะหาไว้ใช้สอยจะด้วยเหตุซาบซึ้งในความงดงามหรือคุณค่าอันเป็นผลผลิตที่ได้จากวัสดุธรรมชาติ โดยฝีมือมนุษย์หรือการเก็บรักษาไว้เพื่อการอนุรักษ์ศิลปหัตถกรรมแขนงนี้ให้ยั่งยืนต่อไป ก็ยังพอจะมีผู้ผลิตที่อนุรักษ์กระบวนการผลิตรักษาคุณภาพไว้บ้าง ผู้ผลิตประเภทนี้เมื่อสืบสาวราวเรื่องแล้วจะพบว่าได้ทำการผลิตมาแล้วเกินกว่าศตวรรษ ตั้งแต่ครั้งปู่ย่าสืบทอดถึงพ่อแม่ ลูกและหลานในปัจจุบัน เช่น ครอบครัว “วิชัยกุล” ที่ยังคงอนุรักษ์กรรมวิธีการผลิตที่ดีมีคุณภาพไว้เป็นชีวิตจิตใจตลอดมา จนเป็นที่ยอมรับทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติโดยเฉพาะญี่ปุ่น ผู้ซึ่งได้ชื่อว่ามีความรู้ความเชี่ยวชาญในการทำ เครื่องเขินดีที่สุดในผู้ผลิตรายอื่น ๆ ตลอดจนช่างเครื่องเขินอิสระที่ผลิตเพื่อคุณภาพเมื่อสืบประวัติแล้ว ล้วนแต่เป็นช่างที่เคยร่ำเรียน เคยทำงานมาจากโรงงานของครอบครัววิชัยกุล สมัยนางจันทร์เป็ง วิชัยกุล
กันเป็นส่วนใหญ่ จึงนับได้ว่า “วิชัยกุล” เป็นแหล่งผลิตงานเครื่องเขินที่เก่าแก่มีประวัติและผลงานควรแก่ การศึกษาโดยเฉพาะอย่างยิ่งกับชีวิต และงานของนางจันทร์เป็ง วิชัยกุล ผู้บุกเบิก คิดค้น หาความรู้วิชา เครื่องเขินเพิ่มเติมได้ดำรงรักษาเอกลักษณ์ที่มีมาแต่โบราณนี้ไว้จนทำให้นานาประเทศรู้จักและให้ความชื่นชอบในงานศิลปไทยจวบจนทุกวันนี้

บ้านเขิน เป็นแหล่งผลิตและแหล่งจำหน่ายของ คุณวิชา สมภมิตร ซึ่งเป็นผู้ดำเนินงานที่อาศัย ความรักความสนใจในงานเครื่องเขินโดยศึกษาค้นคว้าและหาประสบการณ์ทั้งโดยตนเอง และจากการฝึกอบรมที่ศูนย์ส่งเสริมอุตสาหกรรมภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ ตั้งอยู่เลขที่ 173 หมู่ 2 ถนนเชียงใหม่-สันกำแพง ตำบลต้นเปา อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งแต่เดิมเป็นผู้หนึ่งที่อาศัย และทำการผลิตงานเครื่องเขินในละแวก “บ้านเขิน” เช่นเดียวกันกับรายอื่น ๆ เมื่อกิจการเจริญรุ่งเรื่องจึงได้ขยายเข้าสู่ถนนเศรษฐกิจศิลปหัตถกรรมตามที่อยู่ในปัจจุบัน
ปัจจุบันดำเนินการผลิตในระดับอุตสาหกรรมครัวเรือน และจัดจำหน่ายประเภทร้านค้า ผลิตภัณฑ์เครื่องเขินที่ผลิตและจำหน่าย ได้แก่ ประเภทเครื่องใช้สอย เครื่องเรือน เครื่องตกแต่ง และเครื่องประดับ เช่น จาน ถาด ขันน้ำ ขันโตก พาน กล่อง หีบยา คนโฑ หม้อน้ำ ปลอกผ้าเช็ดมือ ปิ่นโต เก้าอี้ โต๊ะ ฉาก กรอบรูป ภาพสัตว์ โล่ กำไล ต่างหู เข็มกลัด กิ๊บ เป็นต้น
เทคนิคการผลิตที่ใช้เป็นแบบอย่าง รักสี รักลายทอง เปลือกไข่ ขูดขีดฝังสี เขียนลายระบายสี อะครีลิค ซึ่งผลิตเป็นสินค้ามากกว่าแหล่งอื่น ๆ งานรักลายทองและเปลือกไข่ของบ้านเขินจะผลิตในปริมาณที่ไม่มากนัก
ลายทอง เป็นแหล่งผลิต แหล่งสะสม และแหล่งจำหน่ายผลิตภัณฑ์เครื่องเขินรายใหญ่ที่สุด ในภาคเหนือมี คุณธนะ แสงจักร์ เป็นเจ้าของ ตั้งอยู่เลขที่ 80/1 หมู่ 3 ตำบลบ้านเปา ถนนเชียงใหม่ สันกำแพง อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ ดำเนินธุรกิจประเภทห้างหุ้นส่วนจำกัด โดยใช้เป็นสถานที่ ประกอบการทั้งทางด้านการผลิต การจำหน่าย และการแสดงสินค้านานกว่าสิบปี
การดำเนินงานของลายทองในส่วนของการผลิตจะประกอบไปด้วยบุคลากร ผู้มีความรู้ ความสามารถทั้งวิชาการและประสบการณ์ทางด้านการออกแบบ การตกแต่งลวดลาย และเขียนภาพ ระบายสี กระบวนการผลิตตลอดจนการควบคุมและตรวจสอบคุณภาพ ดังนั้นผลิตภัณฑ์เครื่องเขินของลายทอง จึงมีคุณภาพค่อนข้างสูงตามชนิดและประเภทของงาน
ในส่วนของการจำหน่าย ลายทองได้นำการบริหารงานและการจัดการมาดำเนินการอย่างเต็มรูปแบบด้วยเครื่องมือไฮเทค และบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถในด้านต่าง ๆ อาทิ ทางด้าน การตลาด การจัดการการขาย และการเงินการธนาคาร ซึ่งให้ผลสัมฤทธิ์ในเชิงธุรกิจอย่างสูง สามารถวางแผนควบคุมให้งานการจำหน่ายดำเนินไปด้วยดีและมีประสิทธิภาพ
ส่วนสำคัญของลายทองที่เป็นตัวเน้นการประกอบการ คือ การจัดแสดงผลิตภัณฑ์สินค้า ที่มีมากมายหลากหลายด้วยรูปแบบ ตั้งแต่ของที่ระลึกขนาดเล็กจนถึงชุดเครื่องเรือนที่หรูหรา เช่น เครื่องมุก ฯลฯ
นอกจากผลิตภัณฑ์ที่ลายทองเป็นผู้ผลิตเองแล้ว ยังมีผลิตภัณฑ์จากแหล่งอื่นมาจัดแสดง และจำหน่ายด้วย โดยจัดวางอย่างเป็นสัดส่วนตามแบบอย่างและลักษณะเฉพาะของงาน ผู้ซื้อ สามารถเลือกซื้อได้อย่างกว้างขวางตามความพอใจ
แบบอย่างผลิตภัณฑ์เครื่องเขินของลายทองที่มีลักษณะเด่น ได้แก่ ภาพประดับผนังที่ใช้รัก สี เปลือกไข่ มุกสร้างภาพได้อย่างสวยงามและแปลกตา งานเครื่องเขินร่วมสมัยที่ใช้เทคนิคผสม เช่น งานที่ใช้วัสดุและกรรมวิธีการผลิตใหม่ ๆ ซึ่งให้รูปแบบที่ไม่เหมือนเดิม ตลอดจนการสร้างสรรค์งาน ให้มีประโยชน์ใช้สอยหลากหลายยิ่งขึ้น
จากลักษณะพิเศษของผลิตภัณฑ์เครื่องเขินและการประกอบธุรกิจอย่างเต็มรูปแบบของลายทอง จึงทำให้เป็นแหล่งผลิต แหล่งสะสม และแหล่งจำหน่ายที่ใหญ่โตและมีชื่อเสียงที่สุด ในวันหนึ่ง ๆ จะมีีนักท่องเที่ยวชาวต่างประเทศและชาวไทยเข้าชมและเลือกซื้อสินค้าไม่น้อยกว่า 150-200 คน ซึ่งลายทอง ได้จัดการในงานต้อนรับด้วยการให้พนักงานที่สามารถพูดภาษาต่าง ๆ ได้ดีจำนวนมากควบคู่กับการ ใช้แคตตาล็อกที่จัดทำไว้ ตลอดจนการบริการในด้านต่าง ๆ เช่น การเงิน การบรรจุหีบห่อ และการจัดส่งสินค้า เป็นต้นเกล็ดแก้วเครื่องเขิน เป็นแหล่งผลิตและจำหน่ายส่งโครงดำของ นางศรีไพร (บัวผัด) ปิ่นคำ ซึ่งเป็นผู้ดำเนินงานด้วยความรัก ความเข้าใจธรรมชาติของยางรัก ด้วยความผูกพันความเข้าใจ ที่ลึกซึ้งของป้าบัวผัดที่มีต่อยางรัก จนสามารถสร้างงานเครื่องเขินประเภทต่าง ๆ ได้อย่างมีเสน่ห์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งงานโครงดำที่แหล่งผลิต แหล่งจำหน่ายอื่น ๆ สั่งซื้อเป็นจำนวนมากในแต่ละเดือน เกล็ดแก้วเครื่องเขิน ตั้งอยู่เลขที่ 165 หมู่ 2 บ้านฟ่อน ตำบลหนองควาย อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่
ปัจจุบันดำเนินงานในระดับอุตสาหกรรมครัวเรือนและจำหน่ายประเภทร้านค้า งานที่ผลิต ได้แก่ เครื่องตกแต่ง เครื่องใช้สอย เช่น จาม ชาม ถาด กล่อง เชี่ยนหมาก แบบอย่างสวยงามมากกว่าแหล่ง ผลิตอื่น ๆ
เทคนิคที่ใช้สร้างงานกระทำตามแบบอย่างโบราณที่ได้รับการฝึกอบรมถ่ายทอดจากนาง จันทร์เป็ง นางศรีไพรเป็นผู้หนึ่งที่ทำงานกับนางจันทร์เป็ง ซึ่งย่อมเป็นที่แน่นอนว่าวิชาความรู้เทคนิค วิธีการ ตลอดจนจิตวิญญาณของนางศรีไพรจะถูกหล่อหลอมและรับการถ่ายทอดให้เกิดการอนุรักษ์ไว้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับการควบคุมคุณภาพของยางรักที่พิถีพิถันเป็นพิเศษความเงามันของผลิตภัณฑ์ เครื่องเขินโครงดำที่นี่จึงสวยงามมากกว่าแหล่งผลิตอื่น ๆ
นิดาซูวีเนียร์ เป็นแหล่งผลิตและจำหน่ายผลิตภัณฑ์เครื่องเขินของ คุณนิดา ใจโต ผู้ซึ่งมีความรู้ใน กระบวนการผลิต จากการที่ได้เข้ารับการฝึกอบรม ณ ศูนย์ส่งเสริมอุตสาหกรรมภาคเหนือ ตั้งอยู่เลขที่ 40/3 บ่อสร้าง ตำบลต้นเปา อำเภอสันกำแพงจังหวัดเชียงใหม่ ใช้อาคารแถว 2 คูหา เป็นสถานที่ จำหน่ายและผลิต ดำเนินงานธุรกิจประเภทร้านค้าโดยเน้นการรับ Order เพื่อการส่งออก
ปัจจุบัน คุณนิดา ใจโต ทำหน้าที่เป็นประธานชมรมเครื่องเขินจังหวัดเชียงใหม่ มีแหล่งผลิตที่ใหญ่ และมีชื่อเสียง เป็นสมาชิกชมรมมากกว่า 10 แห่ง ภารกิจของชมรมที่สำคัญ ได้แก่ การเผยแพร่ความรู้ ข่าวสาร ที่เป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาคุณภาพเครื่องเขิน เป็นศูนย์ กลางรับ Order และจัดโควต้างาน ให้กับสมาชิก
ผลิตภัณฑ์เครื่องเขินของร้านนิดาซูวีเนียร์ประเภทเครื่องใช้สอย เครื่องตกแต่ง แบบรักลายทอง จะส่งไปจำหน่ายยังประเทศอังกฤษ เยอรมนี อเมริกา ออสเตรเลีย และนิวซีแลนด์ ได้แก่ แจกัน ตลับ ภาพสัตว์ ส่วนแบบอย่างอื่น ๆ เช่น ขูดขีดฝังสี เปลือกไข่ เขียนลายระบายสีอะครีลิค จะผลิตจำหน่ายในประเทศ ได้แก่ ตะลุ่ม จาน ชาม ถาด ขันน้ำ ขันโตก กล่อง แจกัน กรอบรูป กำไล ต่างหู และอื่น ๆ อีกมากมาย
นภาเครื่องเขิน เป็นแหล่งผลิตและแหล่งจำหน่ายงานเครื่องเขินของ คุณสวัสดิ์ ชุ่มอินทร์จันทร์
ตั้งอยู่เลขที่ 8/2 บ้านบวกครกน้อย ถนนสันกำแพง ตำบลท่าศาลา อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งแต่เดิมมีอาชีพเป็นมัคคุเทศก์ ได้พบเห็นแหล่งผลิตการผลิตงานเครื่องเขินอย่างมากมายหลายแห่ง เกิดความสนใจขึ้นมาอย่างมาก จึงคิดที่จะทำและเริ่มทำอย่างจริงจังด้วยการศึกษา ค้นคว้า พัฒนา และออกแบบงานด้วยตนเอง แบบและเทคนิคผสมที่คิดค้นขึ้นมามักจะถูกแหล่งผลิตอื่นช่วยผลิตโดยไม่ได้บอกกล่าวกันเสมอ
ปัจจุบันดำเนินงานทางธุรกิจประเภทร้านค้า ประกอบด้วย หน่วยผลิตและหน่วยจำหน่าย ได้แก่ งานเครื่องเขินประเภทเครื่องใช้สอย เครื่องตกแต่ง เครื่องประดับ แบบขูดขีดฝัง สี รักลายทอง รักสี เปลือกไข่ ลายทองผสมสีอะครีลิค เช่น โถ กล่อง หีบยา ถาด จานรองแก้ว ปลอก ผ้าเช็ดหน้า แจกัน ภาพสัตว์ กรอบรูป ขันนั้น พานรอง ฯลฯ
ลักษณะพิเศษสินค้าเครื่องเขินที่นี่ ได้แก่ รักลายทองที่มีรูปแบบลวดลาย เป็นอิสระไม่ใช่ลายไทยอย่างที่เคยทำกัน คุณสวัสดิ์ฉีกรูปแบบตกแต่งชิ้นงานไปอีกแนวหนึ่งละทิ้งแบบดั้งเดิมอย่างสิ้นเชิง จะใช้ลีลาของเส้นและจุดเป็นลายตกแต่งคล้ายบ้านเชียง นอกจากนี้แล้วคุณสวัสดิ์ได้ทดลองออกแบบ และผลิตเป็นสินค้า โดยเทคนิคผสมระหว่างลายทองกับลายเขียนสีอะครีลิค สวยและงดงามมากกว่าการใช้เพียงสี
สินค้าส่วนหนึ่งส่งออกไปจำหน่ายที่สหรัฐอเมริกา ญี่ปุ่น เยอรมนี อิตาลี และฝรั่งเศส ซึ่งมีความนิยมในสินค้าประเภทเครื่องใช้สอยและตกแต่งแบบรักสี รักลายทอง และขูดขีดฝังสีสำหรับผู้ผลิตอื่น ๆ จะประกอบด้วยผู้ผลิตอิสระในครัวเรือนซึ่งมีกิจการเพียงแค่รับช่วงงานทำบางขั้นตอน เช่นเดียวกับช่าง อิสระที่รับทำงานตามที่ตนถนัดในยามว่างงานประจำ เช่น งานเขียนลายรดน้ำ งานปิดทอง งานขัด โครงสร้างประกอบโครง

Tags: Lacquer ware, ประวัติความเป็นมาของเครื่องเขิน, เครื่องเขิน